Ongelooflijke Ontmoetingen. Archieven van vrijzinnige ontmoetingscentra in Vlaanderen en Brussel
Met een manifest gaven ‘laïcizerende vrijzinnigen’ in december 1970 vanuit Knokke het startschot voor de oprichting van een netwerk van vrijzinnige (ontmoetings)centra in Vlaanderen en Brussel. Het daaruit ontstane netwerk, met centra van Oostende tot Maaseik, bracht het Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven (CAVA) voor het eerst in kaart. Het resultaat is het boek Ongelooflijke ontmoetingen. Vrijzinnige centra in Vlaanderen en Brussel, dat wil aanzetten tot diepgaander onderzoek naar die unieke initiatieven
.
Na de Tweede Wereldoorlog gingen mensen die zich niet herkenden in de dominante maatschappelijke cultuur van het katholicisme, zich met hernieuwde kracht verenigen onder de vlag ‘vrijzinnig humanisme’. Het antiklerikalisme van de oudere vrijdenkersbonden, met een negentiende-eeuwse voorgeschiedenis, maakte zo steeds meer plaats voor een positieve invulling van een levensbeschouwing waarin de mens centraal staat.Vrijzinnig humanisten zochten zo hun plek in de naoorlogse Belgische maatschappij.
Dit kwam tot uiting in de oprichting van een aantal verenigingen. Het Humanistisch Verbond (HV) ontstond in 1951 en richtte al snel lokale afdelingen op. In de context van het opstartende schoolvak ‘moraal’ of ‘zedenleer’ verenigden ouders zich vanaf de jaren 1960 in de Oudervereniging voor de Moraal (OVM). In 1971 volgde de oprichting van de Unie Vrijzinnige Verenigingen als koepelvereniging. De UVV zou HV, OVM en andere organisaties, zoals de Humanistische Jongeren en het Willemsfonds, gaan vertegenwoordigen en dat onder meer in onderhandelingen met de overheid over de positie en erkenning van de niet-confessionele gemeenschap en levensbeschouwing.
Na onderzoek over die overkoepelende structuren, met onder andere het boek 50 jaar debat & verbinding (2022), vatte CAVA het plan op om te focussen op de lokale centra. Ook op lokaal niveau eisten vrijzinnig humanisten vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw namelijk letterlijk en figuurlijk steeds meer hun plaats op, met de oprichting van nieuwe lokale verenigingen en verenigingslokalen: de zogenaamde ‘vrijzinnig laïcizerende centra’, later vooral vrijzinnige (ontmoetings)centra genoemd. Het vermelde ‘theoretische’ startschot in Knokke in 1970 werd overigens voorafgegaan door initiatieven van een aantal lokale vrijzinnige kernen die al eerder een eigen lokaal inrichtten: in Boom (1967), Merksem (1968) en in Oostende, waar ‘La Casa’ zou uitgroeien tot ‘Vrijzinnig Jongeren Ontmoetingscentrum De Kim’ (1969).
Met de term ‘vrijzinnig (ontmoetings)centrum’ verwijzen we naar de dienstverlenende vereniging, grotendeels bottom-up ontstaan, voor en door de lokale niet-confessionele gemeenschap enerzijds en naar de materiële locatie van de lokale niet-confessionele gemeenschap anderzijds. Wat dat laatste aspect betreft, zien we een opvallend bonte verzameling van – soms merkwaardige – panden: een nieuwbouw, een geprefabriceerde barak, een woonhuis, op het domein van een voetbalploeg, in een voormalig militair hospitaal, een tolhuis, molen, abdij, cinema, schuur of zelfs in een kasteel of in een kapel. Het al dan niet beschikken over dergelijke fysieke locatie was trouwens vaak afhankelijk van het lokale politieke draagvlak.
Met het oog op de publicatie van een boek, dat een eerste introductie tot dit fenomeen moest worden en een smaakmaker om verder onderzoek ernaar te stimuleren, gingen CAVA-medewerkers op pad. We interviewden pioniers en betrokkenen en verrijkten zo de al bewaarde archieven. Door de jaren waren namelijk heel wat (deel)archieven van dergelijke vrijzinnige centra in de collectie van het CAVA terechtgekomen. Tegelijk bevatten archieven van lokale HV- of OVM-afdelingen, waarvan CAVA er eveneens meerdere bewaart, vaak informatie over de centra.
Daarnaast waren de plaatsbezoeken belangrijk als sensibilisering over de erfgoedwaarde van de archieven die zich nog op locatie bevinden. De kennismakingsronde bracht zo een twintigtal nieuwe archiefoverdrachten met zich mee. Ook het in beeld brengen van de zeer gevarieerde groep gebouwen en lokalen vormde een bijzonder onderdeel van het boekproject. Fotograaf Arne Van Lierde legde voor het eerst alle nog bestaande centra op foto vast.
Het resultaat is een boek dat je telkens door middel van een korte historische tekst, aangevuld met een tijdslijn, citaten en beeldmateriaal, laat kennismaken met de unieke karakters van de individuele vrijzinnige centra. Deze info vulden we per centrum aan met een ‘greep uit de bronnen’, waarin we bijvoorbeeld verwijzen naar lokaal uitgegeven tijdschriften die toespraken, terugblikken en jubileumteksten bevatten. Samen met de bibliografie en het luik ‘nadere kennismaking’ op het einde van het boek vormen die verwijzingen aanknopingspunten voor verder onderzoek. De catalogus van in totaal 39 lemma’s lieten we bovendien voorafgaan door twee kaderende artikels over de bredere evolutie van het vrijzinnig humanisme in België en over de spanning tussen top-down- en bottom-up-initiatieven van de georganiseerde vrijzinnigheid.
CAVA maakt met de publicatie een ongekend aspect van de geschiedenis van het naoorlogse vrijzinnig humanisme in Vlaanderen en Brussel zichtbaar en hoopt bovenal dat het boek onderzoekers en geïnteresseerden zal aanzetten tot verder onderzoek naar het netwerk van vrijzinnige centra.
De publicatie Ongelooflijke ontmoetingen. Vrijzinnige centra in Vlaanderen en Brussel verscheen in januari 2026 bij Ertsberg en is te verkrijgen via de webshop van de Vrije Universiteit Brussel (https://vubgadgets.ccvshop.be/boek-ongelooflijke-onmoetingen). CAVA is een erkend landelijk cultureel archief en kreeg voor de publicatie steun van deMens.nu. Vanaf het najaar van 2026 stelt CAVA de foto’s van de nog bestaande centra tentoon in verschillende vrijzinnige ontmoetingscentra (www.cavavub.be).
Rejoignez-nous
Consultez les liens ci-dessous
